Waarom de rij aan het damestoilet altijd langer is

Op een festival, in een schouwburg, aan een sporthal: aan de ene deur staat niemand, aan de andere staat een rij tot om de hoek. Iedereen kent het beeld en bijna iedereen denkt dat het toeval is of drukte. Het is geen van beide. Het zit ingebakken in hoe de gebouwen ontworpen zijn.

Aanschuiven voor het damestoilet op een evenemententerrein. Foto: Peter, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons.

De rekensom achter de rij

Een sanitair blok wordt gebouwd met gelijke oppervlakte voor mannen en vrouwen. Dat klinkt eerlijk, en het is het niet, om twee redenen die elkaar versterken:

1. Een urinoir neemt veel minder plaats in dan een cabine. In dezelfde vierkante meters passen ruwweg twee tot drie urinoirs voor elke gesloten cabine. Gelijke oppervlakte levert dus ongelijke capaciteit op — vaak twee keer zoveel plaatsen aan de ene kant.
2. Een toiletbezoek in een cabine duurt langer. Deur, kleding, papier, doorspoelen, deur. Metingen komen consequent uit op ongeveer het dubbele van een urinoirbezoek.

Twee keer minder plaatsen, twee keer meer tijd per plaats. Dat is geen kleine scheeftrekking, dat is een factor vier — en dat is precies wat je op een pauze in een schouwburg ziet gebeuren.

Daar komt bij dat een deel van de bezoekers systematisch méér tijd of méér ruimte nodig heeft: mensen met een kind, mensen die ongesteld zijn, zwangere mensen, mensen met een aandoening. Die belasting valt niet gelijkmatig over de twee deuren.

Wat de cijfers op deze kaart tonen

Waar de opstelling in onze gegevens ingevuld is, gaat het bij 193 toiletten uitsluitend om een urinoir, bij 258 om een zittend toilet en bij 262 om allebei. Het overige veld is leeg bij 2.402 toiletten.

Die eerste categorie is de kern van het probleem: een urinoir telt mee als “openbaar toilet” in elke telling, maar is voor een groot deel van de bevolking geen toilet. Wie op zoek is naar een plek waar je kunt zitten, moet de helft van het aanbod wegstrepen. Het verschil staat uitgelegd in urinoir of toilet?, en de straatvariant in de plaszuil op straat.

Wat eraan gedaan wordt

• Ongelijke verdeling in nieuwbouw. Meer cabines aan de ene kant dan aan de andere, in plaats van evenveel vierkante meter. Verschillende landen hebben dit intussen in hun bouwnormen staan.
• Unisex cabines op een gedeelde gang. Losse afgesloten cabines met een gemeenschappelijke wasbakruimte: één wachtrij in plaats van twee, en de rij beweegt sneller omdat elke vrijgekomen deur voor iedereen telt. Zie het genderneutrale toilet.
• Meer cabines bij evenementen. Op festivals is dit het snelst zichtbaar, omdat de organisator er zelf over beslist: zie festivaltoiletten.

Die tweede oplossing is de efficiëntste, en dat is wiskunde, geen ideologie: één rij voor tien deuren wacht altijd korter dan twee rijen voor vijf deuren.

Praktisch, als je nu in de rij staat

• Kijk of er een aangepast toilet is. Dat is bijna altijd unisex en heeft vaak geen rij. Gebruik het als je het nodig hebt, en laat het vrij als iemand anders het duidelijk harder nodig heeft.
• Ga tijdens de voorstelling, niet tijdens de pauze. Het klassieke schouwburgadvies dat wel degelijk werkt.
• Op een festival: loop naar het verste blok. De eerste rij cabines aan de ingang is altijd het drukst.
• In een winkelcentrum: ga een verdieping hoger. De toiletten bij de ingang zijn de drukste van het gebouw. Zie een toilet in de winkel.

Waarom wij het onderscheid tonen

Op deze site kun je filteren op wat er echt staat, en tellen we een urinoir niet stilzwijgend mee als volwaardig toilet. Dat is dezelfde regel als bij toegankelijkheid: onbekend telt nooit als ja. Kijk in de radar of op de pagina van je gemeente, en zie ook heb je recht op een toilet?.

Weet je van een toilet welke opstelling het heeft? Dat veld is bij 2.402 toiletten leeg. Vul het aan via het formulier onderaan een toiletpagina.